|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
Búsqueda interna en Escritos Críticos
Sobre
la superioridad moral
En
1865 el argentino Juan Bautista Alberdi contestó al pedagogo y luego presidente
de la nación, D. F. Sarmiento quien había definido como “terrorista” a José
Artigas en su famoso libro Civilización y
barbarie. Según Alberdi, esto revelaba una profunda incomprensión histórica
de la inevitable violencia del montonero rebelde que respondía así a la
violencia establecida por la opresión colonialista. Analizando la naturaleza
del poder en La barbarie histórica de
Sarmiento, Alberdi concluye que “siempre la victoria de los recursos dio
la presunción de superioridad moral e inteligente a los vencedores”.
Pero
toda fuerza hegemónica, con pocas excepciones, ha necesitado siempre además de la legitimación divina, como si en el fondo supiese que
no podía tenerla de las otras naciones, de los otros
pueblos. Jorge L. Borges —de quien no se sospechan malas intenciones—,
recordaba en un ensayo de 1946 que “Milton, en el [siglo] XVII, notó que Dios
tenía la costumbre de revelarse primero a Sus ingleses”.
Como
es lógico, junto con la autoprocalmación de “pueblo elegido” va unida la
idea de “superioridad moral”. Estos dos elementos conforman la idea de
“destino manifiesto”, que en nuestro tiempo es ejercitado por las fuerzas más
reaccionarias del planeta. Al igual que la doctrina calvinista de la
predestinación, la idea de destino no
induce al individuo a sentirse en paz o en resignación con la decisión ya
tomada por Dios, sino que, por el contrario —según Max Weber, Erich Fromm y
el resto del sindicato— el factor cultural y psicológico de la incertidumbre
(otra prueba, al fin y al cabo, de que no hay nada suficientemente manifiesto)
llevan al individuo a luchar sin tregua por un signo positivo de ser él uno de
los elegidos.
Es
decir, si por un lado se asume que la partida ya está decidida, por el otro se
radicaliza la acción por la confirmación. De ahí que aquellos que dicen estar
convencidos de haber sido elegidos y salvados por Dios son los menos serenos en
la acción y en las disputas religiosas. Esta acción, para la ética calvinista,
es el trabajo y la acumulación de capital, ya que la riqueza sería el signo de
la preferencia de Dios por esos seres de un día. Como siempre, no importa si
Jesús dijo lo contrario, recurriendo a la metáfora del camello o de la soga
pasando por el ojo de una aguja para dar una idea de las posibilidades que tiene
un rico de entrar en el Reino de los Cielos. La teología tradicional lo arregla
todo; si no estamos de acuerdo, si no nos conviene, interpretamos. Y si tenemos
el poder, impondremos al resto nuestra interpretación, no por la razón crítica
sino por la fuerza y la repetición y la propaganda. Así, si Jesús dijo que
para el rico será tan difícil entrar a su reino como el camello (o la soga)
pasar por el ojo de una aguja, eso en realidad, bien interpretado, quería decir
que el camello representa a los pobres. Y donde dice “los últimos serán los
primeros”, quiere decir, en realidad, que la economy
class será la primera en esperar a que pasen los de la first class. Porque así permite Dios que ocurra en los aeropuertos,
puertas terrenales al sagrado espacio de los cielos.
Ahora,
la idea que iguala “superioridad moral” con “superioridad de la fuerza”
sólo puede proceder de quien tiene la fuerza. El triunfo por la hegemonía es
un logro más fácil de ver objetivamente que quien obtiene un triunfo moral. De
ahí la necesaria legitimación del vencedor. De ahí la obsesión por los símbolos
y las conmemoraciones de hechos que a veces nunca sucedieron o sucedieron de
otra forma o fueron motivados por razones que nunca se exponen o quedaron
enterradas bajo toneladas de propaganda y eufóricos discursos.
Borges
—repito, de quien no se sospecha ni se investiga otra cosa que su conducta estética—,
reconoció alguna vez que “hay una dignidad que el vencedor no puede alcanzar”.
Esta es la percepción o el consuelo dominante en cinco siglos de conquistas,
coloniaje y dominación en América Latina, representada como el polo opuesto a
la América sajona. Quizás Ariel de
J. E. Rodó haya expresado en 1900 esta oposición: el vencedor político no es
el vencedor moral (aunque Rodó prefería la más arbitraria “superioridad estética”,
propia de su época y de una Europa en decadencia relativa).
Pero
el vínculo establecido entre la “superioridad moral” y “la superioridad
de la fuerza” se derriba con mínimas observaciones. Alguien que no tiene escrúpulos
puede vencer en la carrera por un puesto de gerente, recurriendo a la mentira, a
la intriga y a la traición contra sus compañeros de trabajo. El éxito de su
empresa personal no es interpretado por nosotros como un signo de superioridad
moral, ya que para muy pocos la mentira, la intriga y la traición son rasgos de
una moral superior. También podemos recurrir a los clásicos ejemplos de dumping,
donde una transnacional o una poderosa cadena de supermercados trabaja un tiempo
a pérdidas hasta que sus débiles competidores quiebran y se impone un nuevo
monopolio, producto de una auténtica libertad de mercado. O podemos recurrir a
la historia y recordar todos los imperios que han sido, desde la democrática
Atenas hasta los más salvajes imperios asiáticos, desde el imperio romano
hasta el imperio musulmán sometiendo a diversos pueblos de culturas más
sofisticadas, desde el imperio español, el francés, el inglés o el holandés
multiplicando fuerzas y beneficios mediante el turismo africano en América o la
administración de pueblos primitivos y salvajes con el fin de enseñarles los
beneficios de la libertad de comercio, la democracia y la civilización, hasta
el imperio americano expandiendo sus cadenas de fast
food y sus intervenciones armadas por el bien de la libertad.
Alguna
vez insistimos que aún para el progreso económico de un país, es
indispensable un mínimo de ética que ponga las reglas claras y las hagan
efectivas. Pero esta condición no es una condición necesaria y suficiente para
el éxito (político) de una nación que se convierte en hegemónica, como
Estados Unidos, ni lo será para la China del siglo XXI. Estados Unidos tiene
virtudes que muchas veces señalamos como ejemplo. El mismo Simón Bolívar, que
tantas veces manifestó su frustración por las divisiones y la incapacidad
cultural de nuestro continente para gobernarse a sí mismo sin recurrir a tiranías,
en 1819 señalaba a Estados Unidos como un ejemplo de éxito práctico de la
teoría democrática y republicana, como “modelo singular de virtudes políticas
y de ilustración moral […] este pueblo es único en la historia del género
humano”. Pero uno de sus peores defectos es creerse el paladín de la moral y,
encima, pretender deducir esto de su éxito político y económico que llevó a
la admirable nación a convertirse en una fuerza hegemónica. A fines del siglo
XIX el ecuatoriano Juan Montalvo evitó pasar por Estados Unidos en su camino
hacia Europa: “no ha sido sino por temor —escribió—, temor de ser tratado
como brasileño, y que el resentimiento infundiese en mi pecho odio por un
pueblo al cual tributo admiración sin límites”.
Lo
mismo equivale decir que el éxito por la hegemonía de un país puede depender
de su educación pero no necesariamente de su cultura ni mucho menos de sus
atributos morales. Es decir, si la educación (en su sentido de especialización
y adoctrinamiento según las necesidades del Estado o de la sociedad) puede
convertir a un grupo en una perfecta máquina de producir o en una maquinaria
espartana, ello no significa que deba atribuirse una superioridad en todas las
demás facultades humanas. Equivaldría a la lógica de un duelo de armas, donde
un mentiroso podía salvar su honor matando al denunciante, según la ley y por
habilidades propias en el manejo de alguna de esas herramientas de la muerte. De
donde se deducía que un militar o un gángster podían monopolizar el honor y
la verdad de los hechos según su antojo. O sería como el bobo del barrio al
que todos temen por su fuerza descomunal pero no por su inteligencia. El bobo no
estará en condiciones de comprender esto. Por el contrario, al ver que todos le
temen y respetan, se dirá orgulloso: “qué listo soy, sí, qué listo, eso,
que soy listo…”
Jorge
Majfud
Setiembre
2007
The
La muerte no sabe conducirse
Cuando leo los diarios de nuestra América, especialmente los de mi país, una de las cosas que me sorprende es la cantidad de accidentes de tránsito. Sólo la costumbre ante la tragedia convierte un problema evitable en una fatalidad del destino o en una consecuencia inevitable de una actividad humana tan simple como es conducir un automóvil. Nadie en ningún lugar está libre de una desgracia de este tipo; todos vamos a morir algún día de una forma o de otra, pero ello no significa que el crimen y el suicidio estén justificados.
En mi país, hasta en las ciudades más pequeñas del interior se maneja con una especial agresividad, a pesar de que cada conductor por separado sea un típico representante del habitante apacible de pueblo. Autos, motos y bicicletas siempre están buscando un mínimo espacio para colarse por allí. Esta costumbre de equilibrista es doble: se manifiesta cuando un mal conductor en un momento de duda acelera en lugar de frenar, cuando maneja al límite de distancias y de tiempos en medio de una ciudad relativamente desordenada.
Ése es un rasgo que distingue a un aprendiz de un conductor experimentado, seguro de sí mismo: el aprendiz se arriesga; el experimentado -si ha logrado colocarse en un plano superior- ha aprendido a frenar, esperar y sonreír. El aprendiz confunde la fórmula uno con el tránsito más complejo de una ciudad y se cree superior -en casos, hasta más macho o más hembra- si logra rebasar a alguien en un secreto desafío. Su conducta, además de infantil, es criminal. Este prejuicio sólo demuestra que el aprendiz, al confundir el tránsito regular con la fórmula uno, desconoce ambos. Bastaría con recordar que no hace dos semanas el tres veces campeón de fórmula uno, Nelson Piquet, perdió su licencia de conducir por acumulación de faltas. Para recobrarla, las autoridades brasileñas le impusieron la tarea de asistir a clases de conducción y allí lo vimos en un aula, con cara de colegial que quiere desaparecer de la curiosidad ajena.
Sólo en Asia he visto un caos mayor en el tránsito que en nuestros países latinoamericanos. No digo en la África interior, porque allí los escasos automóviles salvan cualquier desorden.
La escasa conciencia civil de un conductor se expresa en la imprudencia de sus movimientos y en el uso recurrente de la bocina. Por los bocinazos los juzgaréis. Pero sobre todo se manifiesta cuando existe algún mínimo incidente: los conductores se insultan, cuando no se agreden físicamente. ¿Quién no ha presenciado en nuestros países varias escenas de este tipo? Son los mismos cavernícolas que han descubierto el automóvil antes que el fuego y la exogamia. Hace poco, diario Clarín de Buenos Aires tituló en una de sus páginas interiores: “Un anciano murió por los golpes recibidos en una pelea que mantuvo tras un choque” a manos de un joven furioso por una mala maniobra (31 de julio). El joven, ahora homicida, llevaba a su esposa y a su bebé en una moto. No son noticia cuando los involucrados se enferman y mueren por un infarto a consecuencia de uno de estos arrebatos de machismo prehistórico, que indica que los genios al volante son agresivos, se las saben todas o poseen la rara virtud de no saberse controlar y medir las consecuencias. No son muy diferentes a aquellos cocheros medievales que circulaban por la izquierda para mantener la posibilidad de bajar de un diestro mazazo al cochero que aparecía de frente.
Más allá de lo que solemos criticar del excesivo consumo de gasolina en Estados Unidos, hay que reconocer que tienen una cultura de tránsito que los pone a salvo de lo que debía ser un holocausto diario. China posee ocho autos por cada mil habitantes; Brasil, 122; Europa, 584, y Estados Unidos, 950. En promedio, hay un automóvil por cada habitante en este país -por regla mucho más grandes que en Europa-, lo cual no significa un ejemplo a seguir a favor de la ecología pero nos da una idea sobre el punto que estamos discutiendo ahora. Por si fuese poco, en promedio cada automóvil recorre 15 mil millas por año. Si leemos las estadísticas o si echamos una mirada al cuentamillas (odometer ) de cualquier auto, fácilmente descubrimos que cada auto recorre más de 60 kilómetros por día, número que para nuestra realidad del sur es imposible alcanzar si uno no es taxista. Sin embargo, aunque en China hay 100 veces menos automóviles por habitante (ni hablemos de kilómetros recorridos), en ese país ocurren muchos más accidentes fatales que en Estados Unidos.
¿Cuál es la razón de un índice de accidentes tan bajo? Aparte de una mejor infraestructura, la razón principal es la conducta, es decir, la forma de conducirse.
Los cubanos de la isla suelen decir: “Los americanos son malos, pero saben cómo hacerlo”. Como toda sentencia efectiva, es clara pero no del todo precisa. Ni todos los americanos son malos ni todos saben cómo hacerlo. Esto se demuestra con un largo catálogo de hombres y mujeres que han aportado a las ciencias, las artes y las luchas sociales y un catálogo más vasto aún de otros perfectos incompetentes, incapaces de deducir la existencia de una hamburguesa de la cría de ganado vacuno.
Sin embargo, es en algún aspecto de este cómo que podemos atender y, si estamos libres de oxidados prejuicios, mirar y aprender. También para evitar aquello que ellos no alcanzan a ver cabalmente, como es el problema global que un consumo de ese tipo genera. El absurdo consumo de agua embotellada de Italia o de Singapur significa otro exceso de consumo de combustible. Pero éste no es el punto ahora.
En Estados Unidos es casi un principio manejar a la defensiva. Esto significa que un conductor debe ir siempre observando las normas -este tipo de conductor jamás se salta un cartel de stop, aunque esté en el desierto, en medio de la noche-, pero sobre todo debe ir pensando que el otro conductor en cualquier momento cometerá un error. Para ello es necesario dejar un margen de maniobra prudente de forma de absorber este posible error.
A diferencia de nuestros países del sur, aquí el respeto al peatón es primario. Aunque un peatón esté cruzando en un lugar equivocado, el conductor no demostrará agresivamente su molestia. Ni siquiera hará sonar su bocina. Por el contrario, frenará 20 metros antes y reiniciará su marcha una vez que el peatón imprudente haya puesto pie en la banqueta.
Si ocurre un accidente, la regla y la costumbre indican que cada conductor se bajará en silencio y no protestará inútilmente. De hecho nunca se ha visto que un problema de este tipo se haya solucionado insultando o argumentando sobre quién tuvo la culpa o no. Lo normal es que los conductores llamen a su seguro y esperen la llegada de la Policía. Ésta determinará responsabilidades and period. Si hay discrepancias habrá instancias para apelar, pero se descarta una riña inútil al borde del camino. Siempre habrá excepciones, claro. Pero a los efectos estadísticos nos interesa la conducta más común y no las espectaculares excepciones, propias de Hollywood.
De nada servirán las normas, una policía tipo perro y todos los técnicos en tránsito si la cultura de la población no trabaja a su favor, sino en base a infantiles prejuicios sexuales, a complejos de inferioridad y a un estilo mortal de hacer las cosas: la culpa siempre la tiene el otro; yo soy la eterna víctima, aunque participo de una cultura suicida y, lo que es peor, silenciosamente criminal, etcétera.
Claro que esta cultura no se cambia como se cambia un gobierno. Pero hay que comenzar alguna vez y de a poco. Y una forma de hacerlo es tomar conciencia de que cuando cuidamos al desconocido también nos estamos cuidando a nosotros. El otro somos nosotros; el otro es ese yo-social que se ha desdoblado de mi yo-individual y me rodea con todas sus variaciones. Al menos considerar esto, si los sentimientos de altruismo por los demás no funcionan o están anulados por una mentalidad primitiva al volante de una poderosa Suburban. Para comenzar no hay nada mejor que sacudir la campana y tener el valor de asumir una autocrítica radical. Porque eso es de verdaderos hombres y verdaderas mujeres. Por lo menos hombres y mujeres elevados de su estado de primitivismo mesolítico. Antes de aprender a conducir es necesario aprender a conducirse. Es mil veces mejor ignorar lo primero que lo segundo.
Jorge Majfud
Agosto 2007
The University of Georgia
Español - Français - English - Greek/Griego
|
|
Μια
δευτερεύουσα
παράδοση στη
συντηρητική
σκέψη είναι ο
ορισμός του
διαλεκτικού
αντιπάλου ως
πνευματικά
ανεπαρκούς και
ηθικά
επιλήψιμου.
Καθώς αυτό ποτέ
δεν συγκροτεί
επιχείρημα, το
ξέσπασμα
συγκαλύπτεται
από κάποια
ανακόλουθη και
ταυτολογική
συλλογιστική,
ίδιον της
μεταμοντέρνας
σκέψης στην
πολιτική
προπαγάνδα. Δεν
είναι τυχαίο
που στη
Λατινική
Αμερική άλλοι
συγγραφείς
αναπαράγουν το
παράδειγμα των
ΗΠΑ με βιβλία
όπως το Manual
Κατά κανόνα, οι
λίστες των δέκα
βλακωδέστερων
ανθρώπων στις
Ηνωμένες
Πολιτείες
τείνουν να
φιλοξενούν
στην κορυφή
διανοούμενους.
Η εξήγηση για
αυτή την
ιδιοτυπία
δόθηκε κάμποσο
καιρό πριν από
έναν
αξιωματικό του
στρατού της
τελευταίας
αργεντινής
δικτατορίας
(1976–1983), ο οποίος
παραπονέθηκε
στις
τηλεοπτικές
κάμερες για
τους
διαδηλωτές που
έκαναν πορεία
στους δρόμους
του Μπουένος
Άιρες: «Δεν
υποπτεύομαι
τους
εργαζόμενους,
γιατί είναι
πάντα
απασχολημένοι
με τη δουλειά
τους.
Υποπτεύομαι
τους φοιτητές
γιατί, έχοντας
τόσο πολύ
ελεύθερο χρόνο,
τον
καταναλώνουν
στη σκέψη. Και
όπως γνωρίζετε,
κε
δημοσιογράφε, η
υπερβολική
σκέψη είναι
επικίνδυνη».
Κάτι που ήταν
συνεπές προς το
προηγούμενο
εγχείρημα του
στρατηγού
Ονγκανία[1]
(1966–1970): την εκδίωξη
όλων των
διανοουμένων
ώστε να λυθούν
τα προβλήματα
της Αργεντινής.
Σχετικά
πρόσφατα, ο
Νταγκ Χάγκιν,
στο διάσημο
τηλεοπτικό
πρόγραμμα Dave’s Top Ten,
παρασκεύασε τη
δική του λίστα
των Δέκα Πιο
Βλακωδών
Αριστερών
Ιδεωδών. Αν
προσπαθήσουμε
να δούμε το
πρόβλημα χωρίς
την
απλούστευση
που προσφέρει η
πολιτική
ετικέτα, θα
αντιληφθούμε
ότι κάθε
κατηγορία
ενάντια στους
λεγόμενους
αριστερούς των
ΗΠΑ στην
πραγματικότητα
αποτελεί
επίθεση σε
διάφορες
ανθρωπιστικές
αρχές.
10.
Περιβαλλοντισμός.
Σύμφωνα με τον
συγγραφέα, οι
αριστεροί δεν
σταματούν σε
ένα λογικό
επίπεδο
προστασίας του
περιβάλλοντος.
Προφανώς ο
ορισμός του τι
είναι ή δεν
είναι λογικό
εξαρτάται από
τα οικονομικά
συμφέροντα της
στιγμής. Όπως
κάθε
συντηρητικός,
ασπάζεται την
ιδέα ότι η
θεωρία της
παγκόσμιας
υπερθέρμανσης
είναι μόνο μια
θεωρία, όπως η
θεωρία της
εξέλιξης: δεν
υπάρχουν
αποδείξεις ότι
ο Θεός δεν
δημιούργησε
τους σκελετούς
των
δεινοσαύρων
και των άλλων
ειδών και μετά
τους σκόρπισε
τριγύρω, απλά
για να συγχύσει
τους
επιστήμονες
και να
δοκιμάσει την
πίστη τους. Η
συντηρητική
νοοτροπία,
ηρωικά
αμετακίνητη,
αδυνατεί να
φανταστεί ότι
οι ωκεανοί
μπορεί να
υπόκεινται
στην εξέλιξη,
πέρα από ένα
λογικό επίπεδο.
9. Για να
μεγαλώσεις ένα
παιδί
χρειάζεσαι μια
κοινότητα.
Ο συγγραφέας το
αρνείται: το
πρόβλημα είναι
ότι οι
αριστεροί
πάντοτε
σκέφτονταν
συλλογικά.
Εφόσον δεν
πιστεύουν στον
ατομικισμό,
θεωρούν ότι η
εκπαίδευση των
παιδιών πρέπει
να λαμβάνει
χώρα μέσα στην
κοινωνία.
Αντιθέτως, η
αντιδραστική
σκέψη πιστεύει
περισσότερο
στη μονάδα,
στον κοινωνικό
αυτισμό, παρά
στον ύποπτο
ανθρωπισμό.
Κατά το
σκεπτικό
μεσαιωνικού
αριστοκράτη,
ένας πλούσιος
άνθρωπος
μπορεί να είναι
πλούσιος εν
μέσω
εξαθλίωσης, ένα
παιδί μπορεί να
γίνει ηθικός
άνθρωπος και να
εισέλθει στον
παράδεισο
χωρίς να
μολυνθεί από
τις αμαρτίες
της κοινωνίας.
Η κοινωνία, οι
μάζες,
χρησιμεύουν
μόνο για να
επιτρέψουν
στον ηθικό
άνθρωπο να
επιδείξει τη
συμπόνια του
δωρίζοντας
στους έχοντες
ανάγκη αυτά που
του περίσσεψαν
– αφαιρώντας τα
από τους φόρους
του.
8. Τα παιδιά δεν
μπορούν να
χειριστούν το
στρες. Εξού και
δεν πρέπει να
τα διορθώνουν
οι δάσκαλοι με
κόκκινο μελάνι,
ή δεν πρέπει να
έρχονται
αντιμέτωπα με
τις ωμότητες
της ιστορίας.
Ο συγγραφέας
σωστά
παρατηρεί ότι
το να δουν κάτι
δυσάρεστο ως
νήπια
προετοιμάζει
τα παιδιά για
ένα κόσμο που
δεν είναι
ευχάριστος. Παρ’
όλα αυτά,
κάποιοι
συμπονετικοί
συντηρητικοί
υπερβάλλουν
λίγο όταν
ντύνουν τα
παιδιά τους με
στρατιωτικές
στολές και τους
δίνουν
παιχνίδια που,
αν και ρίχνουν
μόνο ακτίνες
λέιζερ,
μοιάζουν πάρα
πολύ με όπλα
ακτίνων λέιζερ
που ρίχνουν
άλλου είδους
βλήματα σε
παρόμοιους
στόχους (και σε
μαύρους
ανθρώπους).
7.
Ο ανταγωνισμός
είναι κακός.
Για τον
συγγραφέα, όχι:
το γεγονός ότι
κάποιοι
κερδίζουν
σημαίνει ότι
άλλοι χάνουν,
όμως αυτή η
δυναμική μάς
οδηγεί στη
μεγαλοσύνη.
Δεν εξηγεί κατά
πόσο υφίσταται
εδώ το «λογικό
όριο» για το
οποίο μίλησε
πριν, ή κατά
πόσο
αναφέρεται στη
μισητή ιστορία
της εξέλιξης,
που θέλει τον
ισχυρότερο να
επιβιώνει στον
πρωτόγονο
κόσμο. Ούτε και
ξεκαθαρίζει σε
ποια
μεγαλοσύνη
αναφέρεται – σε
αυτή του
σκλάβου στην
ευημερούσα
βαμβακοφυτεία
ή στο μέγεθος
της φυτείας;
Δεν λαμβάνει
υπόψη, φυσικά,
κανένα είδος
κοινωνίας που
να βασίζεται
στην
αλληλεγγύη, να
έχει
απελευθερωθεί
από τη νεύρωση
του
ανταγωνισμού.
6. Η υγεία είναι
δικαίωμα του
πολίτη.
Όχι για τον
συγγραφέα: η
υγεία αποτελεί
προσωπική
ευθύνη.
Σε αυτό το
επιχείρημα
αρέσκονται
όσοι αρνούνται
την ανάγκη για
καθολικό
σύστημα υγείας,
αλλά την ίδια
στιγμή δεν
προτείνουν
ιδιωτικοποίηση
της αστυνομίας
και ακόμη
περισσότερο
του στρατού.
Κανείς δεν
πληρώνει την
αστυνομία
μόλις καλέσει
το 100, κάτι που
είναι λογικό.
Αν κάποιος μας
επιτεθεί και
μας
πυροβολήσει
στο κεφάλι, δεν
θα πληρώσουμε
τίποτα για τη
σύλληψή του,
όμως αν είμαστε
φτωχοί, και
θέλουμε οι
γιατροί να μας
σώσουν τη ζωή,
θα καταλήξουμε
χρεοκοπημένοι.
Συμπεραίνει
κανείς ότι,
σύμφωνα με αυτή
τη λογική, ένας
κλέφτης που
ληστεύει ένα
σπίτι
αντιπροσωπεύει
μια κοινωνική
ασθένεια, αλλά
μια επιδημία
δεν είναι
τίποτα
περισσότερο
από ένα μάτσο
ανεύθυνα άτομα
που δεν
επηρεάζουν την
υπόλοιπη
κοινωνία. Ποτέ
βεβαίως δεν
λαμβάνεται
υπόψη ότι η
συλλογική
αλληλεγγύη
είναι μια από
τις υψηλότερες
μορφές
ατομικής
ευθύνης.
5. Ο πλούτος
είναι βδέλυγμα.
Σύμφωνα με τον
συγγραφέα, οι
αριστεροί
θέλουν να
ποινικοποιήσουν
την επιτυχία
των πλουσίων
και να τους
επιβάλουν
φόρους, ούτως
ώστε να δώσουν
τον πλούτο τους
στην
ομοσπονδιακή
κυβέρνηση για
να τον
χρησιμοποιήσει
ανεύθυνα,
βοηθώντας
αυτούς που δεν
είναι τόσο
επιτυχημένοι.
Με άλλα λόγια,
οι εργαζόμενοι
οφείλουν το
καθημερινό
ψωμί τους στους
πλούσιους. Το
να κερδίζεις τα
προς το ζην με
τον ιδρώτα του
προσώπου σου
είναι η τιμωρία
σου από αυτούς
τους
επιτυχημένους
ανθρώπους που
δεν έχουν
ανάγκη να
εργαστούν.
Υπάρχει λόγος
που η σωματική
ομορφιά έχει
ιστορικά
συσχετιστεί με
τις
μεταβαλλόμενες,
αλλά πάντοτε
νωχελικές,
συνήθειες της
αριστοκρατίας.
Υπάρχει λόγος
που στον
ευτυχισμένο
κόσμο του Ουώλτ
Ντίσνεϋ δεν
υπάρχουν
εργαζόμενοι. Η
ευτυχία είναι
κρυμμένη σε
κάποιο
σεντούκι με
χρυσά
νομίσματα. Για
τον ίδιο λόγο,
είναι αναγκαίο
να μην
χαραμίζονται
λεφτά από
φόρους στην
εκπαίδευση και
την υγεία. Τα
εκατομμύρια
που ξοδεύονται
σε στρατούς ανά
τον κόσμο δεν
μας
προβληματίζουν
επειδή
αποτελούν
μέρος των
επενδύσεων που
τα κράτη κάνουν
με
υπευθυνότητα,
για να
διατηρήσουν
την επιτυχία
των πλουσίων
και το όνειρο
των φτωχών για
δόξα.
4. Υπάρχει
αχαλίνωτος
ρατσισμός που
θα διορθωθεί
μόνο με την
ανεκτικότητα.
Όχι: οι
αριστεροί
βλέπουν τις
φυλετικές
σχέσεις μέσα
από το πρίσμα
του πεσιμισμού.
Όμως το θέμα
της φυλής δεν
απασχολεί τους
περισσότερους
από εμάς,
απασχολεί
μόνον εκείνους.
Σαν να λέμε
δηλαδή, όπως με
το εφεύρημα της
παγκόσμιας
υπερθέρμανσης,
ότι αν ένας
συντηρητικός
δεν έχει στο
μυαλό του κάτι
ή κάποιον, αυτό
το κάτι ή ο
κάποιος δεν
υπάρχουν. Οι Δε
Λας Κάσας,
Λίνκολν και
Μάρτιν Λούθερ
Κινγκ
πολέμησαν
ενάντια στο
ρατσισμό γιατί
ήταν αδαείς. Αν
οι ανθρωπιστές
σταματούσαν να
σκέφτονται τον
κόσμο θα
ήμασταν
ευτυχέστεροι,
επειδή ο πόνος
των άλλων δεν
θα υπήρχε, ούτε
θα υπήρχαν
άκαρδοι ληστές
που κλέβουν από
τους
συμπονετικούς
πλούσιους.
3. Έκτρωση.
Για να
αποφύγουν την
προσωπική
ευθύνη, οι
αριστεροί
υποστηρίζουν
την ιδέα της
φόνευσης του
αγέννητου.
Ο μαζικός φόνος
των ήδη
γεννημένων
αποτελεί
επίσης μέρος
της ατομικής
ευθύνης,
σύμφωνα με την
τηλεοπτικά
μεταδιδόμενη
δεξιά σκέψη, αν
και κάποιες
φορές
αποκαλείται
ηρωισμός και
πατριωτισμός.
Μόνο όταν
ωφελεί το σπίτι
μας. Αν κάνουμε
λάθος που
καταπιέζουμε
ένα λαό,
αποφεύγουμε
την ευθύνη
μιλώντας για
την έκτρωση.
Ένα διπλό ηθικό
παζάρι,
βασισμένο σε
ηθική δύο
μέτρων και δύο
σταθμών.
2. Τα όπλα είναι
φαύλα.
Οι αριστεροί
μισούν τα όπλα
και μισούν
όσους θέλουν να
αυτοπροστατευθούν.
Σε αντίθεση, οι
αριστεροί
πιστεύουν ότι
αυτή την
προστασία θα
έπρεπε να την
παρέχει το
κράτος. Και
πάλι, δεν
θέλουν να
αναλάβουν
ευθύνη για τον
εαυτό τους.
Σαν να λέμε, οι
βιαιοπραγούντες,
οι ανήλικοι
συμμορίτες, οι
μαθητές που
πυροβολούν στα
λύκεια, οι
έμποροι
ναρκωτικών και
οι λοιποί
γκάγκστερ
ασκούν το
δικαίωμά τους
να
υπερασπίζονται
το συμφέρον
τους, το
ατομικό και
επιχειρηματικό.
Κανείς άλλωστε
δεν αμφισβητεί
το κράτος και
δεν πιστεύει
στη δική του
ευθύνη
περισσότερο
από αυτούς.
Εξυπακούεται
λοιπόν ότι οι
στρατοί,
σύμφωνα με το
παραπάνω
σκεπτικό,
αποτελούν το
βασικό
στοιχείο της
υπεύθυνης
άμυνας που
διεξάγεται από
το ανεύθυνο
κράτος.
1. Ο
κατευνασμός
του κακού
εξασφαλίζει
την ειρήνη.
Οι αριστεροί
πάντοτε
θέλησαν να
κατευνάσουν
τους Ναζί, τους
δικτάτορες και
τους
τρομοκράτες.
Η σοφία του
συγγραφέα δεν
φτάνει στο
σημείο να λάβει
υπόψη ότι
πολλοί
αριστεροί ήταν
συνειδητά υπέρ
της βίας, και ως
παράδειγμα θα
αρκούσε να
θυμηθούμε τον
Ερνέστο Τσε
Γκεβάρα –
μολονότι
αντιπροσωπεύει
τη βία του
σκλάβου μάλλον,
παρά του αφέντη.
Είναι αλήθεια,
οι
συντηρητικοί
δεν έχουν
κατευνάσει
δικτάτορες: στη
Λατινική
Αμερική
τουλάχιστον,
τους εξέθρεψαν.
Στην τελική, οι
δικτάτορες
υπήρξαν
πάντοτε φίλοι
των όπλων και
μάλιστα
έκλειναν πολύ
καλές
συμφωνίες στο
όνομα της
ασφάλειας. Οι
Ναζί, οι
δικτάτορες και
οι τρομοκράτες
κάθε είδους,
έτσι όπως
ρέπουν προς την
ιδεολογική
υπεραπλούστευση,
θα συμφωνούσαν
επίσης με το
τελευταίο
κομμάτι στη
συλλογιστική
της λίστας: «Οι
αριστεροί δεν
καταλαβαίνουν
ότι κάποιες
φορές η βία
είναι η μόνη
λύση. Το Κακό
υπάρχει και
πρέπει να
εξαρθρωθεί».
Και, τέλος: «Θα
το σκοτώσουμε [το
Κακό], ή αυτό θα
σκοτώσει εμάς,
είναι τόσο απλό.
Θα σκοτώσουμε
το Κακό, ή το
Κακό θα
σκοτώσει εμάς.
Το μόνο πράγμα
που είναι πιο
απλουστευτικό
από αυτό είναι
η αριστερή
σκέψη».
Άμπρα κατάμπρα!
[1]
Στις 29 Ιουλίου 1966,
κατόπιν
διαταγών του
δικτάτορα
μόλις από την
προηγουμένη Juan Carlos
Onganía, η αστυνομία
εισέβαλε στο
Πανεπιστήμιο
του Μπουένος
Άιρες,
ξυλοκόπησε και
συνέλαβε τους
ενάντιους στη
δικτατορία
φοιτητές και
καθηγητές, και
κατέστρεψε
εργαστήρια και
βιβλιοθήκες. Η
πανεπιστημιακή
αυτονομία
καταλύθηκε και
πάρα πολλοί
καθηγητές
απολύθηκαν ή
αυτοεξορίστηκαν.
Το περιστατικό
είναι γνωστό ως
«νύχτα των
κλομπ» (La Noche de los Bastones Largos). (Σ.τ.Ε.)
Le faux dilemme entre la liberté et l’égalité.
1. Les différences que la liberté ne produit pas.
La loi V du Titre Premier de Las siete partidas, Les sept parties (*), reconnaissait le fait que le roi “est toujours mis à la place de Dieu”. Une idée semblable a survécu dans la même Espagne, huit siècles plus tard. La légende des pièces de cent pesetas à l’effigie du général Francisco Franco confirmait cette vieille prétention du pouvoir : “Caudillo de l’Espagne par la Grâce de Dieu”.
Ces lois du XIIIème siècle, promues par le roi Alfonso X le Sage, mettaient sur papier d’autres évidences. Par exemple, on reconnaissait qu’une des vertus d’honneur des chevaliers était leur cruauté. Les nobles devaient être “cruels pour ne pas avoir de remords de voler leurs ennemis, ni de les blesser ni de tuer”. (II, T 21, loi 2, pag. 195). Pour cette raison on choisissait un chevalier parmi mille - de là le mot militia, milice, militer - qui devait de préfère correspondre, selon les mêmes lois, à des bouchers, charpentiers et forgerons, parce que ces travailleurs étaient forts de leurs mains et étaient habitués à la violence.
Mais la différenciation “logique et naturelle” était non seulement de classes ; elle était aussi de sexe et de race. “Aucune femme - établissait le sage code -, bien qu’elle soit informée du droit ne peut être avocat lors d’un jugement ; et ceci pour deux raisons : la première, parce qu’il n’est pas chose nécessaire ni honnête que la femme prenne office d’homme en étant publiquement entourée avec les hommes pour raisonner pour un autre ; la deuxième, parce que anciennement l’on interdit les sages... ” (III, T 6, loi 3, pág. 247-248) De même, les aveugles ne pouvaient pas non plus être des avocats parce qu’ils ne pouvaient pas voir les juges et leur rendre des honneurs.
Mais la loi européenne - tout comme les lois incas commentées par Guamán Poma Ayala - légiférait aussi sur le territoire intime du sexe. L’homme qui gisait avec une femme mariée n’était pas déshonoré, mais l’était bien la femme en l’imitant. Pourquoi ? Pour une raison d’inégalité naturelle : “l’adultère que fait l’homme avec une autre femme ne fait pas de dommages ni déshonore la sienne ; l’autre [oui ] parce que de l’adultère que ferait sa femme avec un autre, reste le mari déshonoré, en recevant la femme à un autre dans son lit, c’est pourquoi les dommages et les déshonneurs ne sont pas égaux, nécessaires est qu’il puisse accuser sa femme d’adultère si elle l’a fait, et elle pas à lui ; et ceci a été établi par d’anciennes lois, bien que selon le jugement de la sainte Église il ne soit pas ainsi” (T 17, Loi 2, p 402). Ce qui en passant rappelle que l’Église Catholique n’a pas toujours été plus conservatrice que la société qu’elle intégrait, bien que pour une raison politique elle tolérait des détails du type suivant : “Tellement mauvais en étant un certain chrétien qu’on retournerait juif, envoyons qu’ils le tuent pour cette raison, bien ainsi que s’il serait retourné héresiarque” (T 24, loi 7, p 417).
2. Stratégies du faux dilemme.
Malgré toutes ces différences sociales établies par la loi et le sens commun de l’époque, le même code volumineux reconnaissait que l’esclavage est “la plus vil chose de ce monde”. (IV, T 23, loi 8). Autrement dit, “la liberté est la chose la plus chère que l’homme peut y avoir dans ce monde” (II, T 29, Loi 1, p 226).
C’est ici où nous découvrons une des aspirations humaines les plus profondes qui, en même temps, coexistait avec une violente démonstration de force imposée par le pouvoir de classe, le pouvoir de type et le pouvoir ecclésiastique. C’est-à-dire, l’élan (et l’ideoléxique) de liberté devait coexister en promiscuité avec son élan contraire : les intérêts sectaires de classe, de type, de race. Le principe de liberté n’était pas reconnu comme un processus de libération mais devait mortellement s’accommoder des inégalités établies par la tradition qui parlait et agissait - non sans violence - au nom de la liberté.
Autrement dit, l’idée de liberté ne survivait pas par les différences sociales mais malgré ces différences. Histoire qui nous rappelle toutes les dictatures modernes, qui s’appellent dictadures, dictamoles (sic. Pinochet) ou démocraties.
Nous que comprenons nous de l’histoire des cinq dernières cents années comme la progression imparfaite mais persistante de l’élan libertaire et égalitaire de l’humanisme, nous n’acceptons pas cet élément commun qu’oppose liberté à égalité. Ces égalités ne signifient pas uniformisation, élimination des diversités, mais tout le contraire : nous sommes également différents. Les différences humaines sont des différences horizontales ; non verticales. Les différences verticales sont des différences de pouvoir. Pour notre humanisme, démocratique est synonyme d’égalitaire. C’est la violence de l’inégalité celle qui impose des uniformisations ; c’est la volonté despotique d’une des parties de l’humanité sur les autres. Et la liberté est démocratique ou c’est simplement la dictature de la liberté : la dictature de quelques hommes libres sur d’autres qui ne le sont pas autant. Parce que pour exercer toute liberté nous avons besoin d’une quote-part minimale de pouvoir ; et si ce pouvoir est mal distribué, aussi le sera la liberté.
Cette vieille discussion entre liberté et égalité assume et confirme une dichotomie qui est ensuite traduite en étendards politiques et dans des discours idéologiques : depuis deux cent ans, ses noms sont libéralisme et socialisme, droite et gauche. Les positions antagoniques se disputent le terrain sémantique de la justice sociale sans mettre en question le faux dilemme posé ; en le confirmant.
L’idéal de liberté-et- d’égalité (liberté égale) est, pour le moment, une utopie : l’anarchie. Toutefois, voyons que la même valorisation négative de cet ideoléxique - l’anarchie est automatiquement associée au chaos -, non seulement est due à une raison de survie dans une société immature, mais aussi de l’exploitation primitive du plus fort. C’est-à-dire, l’organisation verticale et autoritaire de la société aurait pu avoir comme origine une raison d’organisation pour la survie du groupe, mais ensuite a dégénéré dans une tradition oppressive. C’est le cas du patriarcat ou du militarisme. Cependant, j’ose le dire, l’histoire des derniers mille ans a été une conquête progressive de l’anarchie, avec ses réactions correspondantes et logiques des oligarchies. Elle Continuera à coûter du sang et de la douleur, mais cette vague ne s’arrêtera pas .
La société étatique a survécu en Espagne jusqu’au XVIIIème siècle et de fait, bien que pas de droit, dans les sociétés latinoaméricaines jusqu’au XXe siècle : les indigènes, les créoles déshérités, les immigrants exilés, sous la commande du corregidor, du propriétaire terrien ou de la Mining & Fruit CO, ignoraient la jouissance de la pratique du droit égalitariste au nom du devoir ou de la productivité. D’une certaine manière, le libéralisme a été une forme de socialisme - tous les deux de fait sont le produit de l’Ere Moderne et de l’humanisme - ; pour tous les deux, l’individu doit être libéré des structures traditionnelles qui organisent la société de manière verticale. L’utopie marxiste d’une société sans gouvernement et sans bureaucratie - phénomène des pays communistes qui a tant déçu le Che Guevara -, ressemble beaucoup à l’utopie libérale d’une société composée d’individus libres. La différence entre ce libéralisme et le socialisme était située dans une intériorité chrétienne : pour l’un, l’égoïsme était le moteur de progrès ; tandis que pour l’autre, l’était la solidarité, la coopération. Raison pour laquelle l’un s’est mis à faire confiance au marché et l’autre dans le progrès de la morale du “nouvel homme”. La valorisation négative traditionnelle de l’égoïsme et la valeur positive de la solidarité est résolue en partie, par les nouveaux libéraux, en qualifiant l’un comme réaliste et l’autre comme ingénu. Comme réponse, les partisans de l’égalitarisme ont qualifié ce réalisme d’hypocrite et de sauvage et la prétendue ingénuité comme une valeur altruiste et humaine.
Mais la dichotomie est encore artificielle. Il suffirait de se demander : la liberté s’est elle exercée individuellement dans une société ou à travers les autres ? ; la liberté individuelle s’est exercée en collaboration ou en concurrence avec les autres ? Si la liberté de quelques uns produit de grandes différences de pouvoir, ne serait-il pas que la liberté de l’un est exercée contre la liberté de l’autre et grâce à ce raccourci ? Est-ce la même chose la liberté que le libéralisme ? Est -ce la même chose l’égalité que l’égalitarisme ? Est-ce la même chose l’individu que l’individualisme ?
Y compris en assumant qu’il y a des individus plus habiles que d’autres, pourquoi accepter que les premiers monopolisent ou accaparent des pans de pouvoir qui restreignent le pouvoir et la liberté des autres ? On assume qu’il n’y a pas de liberté dans un système qui impose l’égalité - l’égalitarisme -, mais on oublie qu’il n’y a pas non plus de liberté dans un système qui reproduit des différences qui seulement candidement peuvent être attribuées à l’“expression naturelle” des différentes habilités individuelles. Comme si quelqu’un ne savait pas que pour être un oppresseur, un exploitant ou un tyran, une grande intelligence n’est pas nécessaire ni de grandes valeurs morales : il suffit d’une ambition débordée, une cruauté inhumaine et une hypocrisie légitimée par quelque autre théorie conçue sur mesure pour le pouvoir du jour. Et quand l’opprimé ne collaborera pas, il suffit de la force anéantissante de la machine de militaire.
L’humanisme doit faire face à cette contradiction apparente sans contradiction : la recherche de liberté est seulement possible à travers une égalité progressive, de la même manière que la recherche d’égalité doit être donnée dans une libération progressive de l’humanité. Ce n’est ne pas bon d’annuler ou de retarder l’une au nom de l’autre.
Jorge Majfud
* The University of Georgia, 30 mars 2007.
(*) Alfonso X Le Sage. Les sept parties, 1265.
Traduction de l’espagnol de : Estelle et Carlos Debiasi.
